Sheria ya Bima ya Afya kwa Wote 2023

Sheria hii ni nini na inatumika wapi

• Ilipitishwa na Bunge tarehe 1 Novemba 2023, ikakubaliwa na Rais tarehe 19 Novemba 2023, na kuchapishwa kama Sheria Na. 13 ya 2023 (Sheria). NHIF sasa inaitaja kama Sura ya 161 (NHIF).
• Inatumika Tanzania Bara (kifungu 2). Zanzibar ina mfuko wake — soma ZHSF.
• Malengo yake ni kuhakikisha upatikanaji wa huduma bora za afya kwa wote kupitia bima ya afya, na kuweka mfumo wa ushiriki wa raia na wakazi wote (kifungu 4).
• Msimamizi wa huduma za bima ya afya ni Mamlaka ya Usimamizi wa Bima Tanzania (TIRA): inasajili skimu, inahakikisha zinatoa kitita cha mafao ya huduma muhimu na inatunza kanzidata ya vituo vilivyoingia mikataba (kifungu 7).
• NHIF inatambulika kama skimu ya bima ya afya ya umma (kifungu 8); kampuni binafsi zilizoidhinishwa kutoa bima ya afya zinaendelea kama skimu binafsi (kifungu 9).

Vifungu vipi vimeanza kutumika, na vipi bado

Kwa Tangazo la Serikali Na. 700A la 14 Agosti 2024, Waziri wa Afya aliteua 16 Agosti 2024 kuwa tarehe ya kuanza kutumika kwa Sheria yote isipokuwa vifungu vifuatavyo:

Kwa hiyo, hadi tangazo jipya litakapochapishwa, Sheria haimlazimishi kila mtu kuwa na bima wala kumtoza riba aliyechelewa. Lakini vifungu vingine vimeanza, kikiwemo kifungu 22 kinachomtaka mwajiri wa sekta ya umma na sekta rasmi binafsi kumsajili mwajiriwa ndani ya siku 30 tangu mkataba wa ajira kuanza (Sheria).

Vitita vitatu vya mafao

Waziri anaweza kurekebisha orodha ya huduma kwa Amri katika Gazeti la Serikali (vifungu 14(4) na 15(4)). Huduma zinatolewa kwa kufuata utaratibu wa rufaa katika vituo vilivyoingia mkataba na skimu (kifungu 21). Bei za kifurushi cha msingi na vifurushi vya NHIF: bima ya afya Tanzania.

Kaya zisizo na uwezo: nani analipa, na hali ya 2026

• Waziri, pamoja na mamlaka husika, anaweka utaratibu wa kuwatambua watu wasio na uwezo, na waliotambuliwa wana haki ya kujumuishwa katika skimu (kifungu 24). Kanzidata yao inatunzwa na Wizara na kupitiwa upya kila baada ya miaka mitatu (Kanuni za 2024, kanuni 14).
• Kifungu 25 kinaanzisha mfuko wa kugharamia bima ya afya kwa watu wasio na uwezo. Fedha zake zinaweza kutoka kwenye miamala ya kielektroniki, ushuru wa bidhaa kwenye vinywaji vyenye kaboni, vileo na vipodozi, kodi ya michezo ya kubahatisha, ada ya bima ya vyombo vya moto, na fedha za Bunge.
• Waliosajiliwa wanapata huduma katika vituo vya umma au vituo binafsi vilivyoingia mkataba na Serikali (kanuni 16(3)).
• Kitita cha Huduma Muhimu kilianza kutumika 26 Januari 2026 kwa kundi linalogharamiwa na Serikali. Gharama yake ni TZS 150,000 kwa kaya ya watu wasiozidi 6 (NHIF, 23 Januari 2026).
• Hadi Juni 2026, kaya 276,004 (asilimia 100 ya kaya zilizolengwa katika awamu ya kwanza) zilikuwa zimesajiliwa, na wanufaika 997,015 kati ya 1,206,319 waliolengwa (asilimia 83). Wanufaika 501,981 walikuwa bado hawajachukua kadi zao, na Serikali inawafikia kupitia Ofisi za Wakurugenzi wa Halmashauri na watoa huduma za afya ngazi ya jamii (NHIF, 12 Agosti 2026).

Wanachama, wanufaika na waajiri

• Wanachama ni pamoja na waliokuwa wanachama wa skimu kabla ya Sheria, waajiriwa wa sekta binafsi na ya umma, waliojiajiri na watu wasio na uwezo (kifungu 19). Mtu wa sekta rasmi binafsi au isiyo rasmi anaweza kujiunga na skimu yoyote.
• Wanufaika: mwanachama anaweza kusajili mwenza na wategemezi wasiozidi wanne (kifungu 20). Mtegemezi ni mzazi wa mwanachama au wa mwenza wake, mtoto wa kuzaa, kuasili au wa kambo chini ya miaka 21, au ndugu wa damu chini ya miaka 21 (kifungu 3).
• Mwajiri wa sekta rasmi binafsi anaingia mkataba na skimu moja kwa ajili ya waajiriwa wake, akiwashirikisha katika kuchagua skimu, na anawasilisha michango kabla au ifikapo tarehe 15 ya mwezi unaofuata (kanuni 23). Katika skimu ya umma, mwajiri anachangia nusu au zaidi ya kiwango cha uchangiaji (kanuni 31).
• Muda wa kusubiri hauzidi siku 30, na hauwahusu waajiriwa wala watu wasio na uwezo wanaolipiwa na Serikali (kanuni 22).
• Mwanachama anayechangia kwa mwaka akifariki, wategemezi wake wanaendelea kupata huduma kwa kipindi kilichobaki cha mkataba wa uanachama (kifungu 28(3)).

Vyanzo: Sheria, Kanuni za Bima ya Afya kwa Wote, 2024. Hatua za kujisajili: usajili wa NHIF.

Malalamiko na adhabu

• Malalamiko na migogoro kati ya skimu, kituo cha huduma, mnufaika au mwajiri yanashughulikiwa kwa utaratibu wa Sheria ya Bima (kifungu 34). Sheria hii pia imeongeza kifungu 124(5) cha Sheria ya Bima: Msuluhishi wa Bima (Ombudsman) hana kikomo cha kiasi kwa malalamiko ya bima ya afya yanayopelekwa kwake na TIRA (kifungu 56).
• Taarifa za uongo (kifungu 36): kwa mwanachama au mnufaika, faini ya TZS 500,000 hadi milioni 5, kifungo cha miezi 6 hadi 12, au vyote viwili; kwa skimu, faini ya TZS milioni 10 hadi 100; kwa kituo cha huduma, faini ya TZS milioni 5 hadi 50. TIRA inaweza pia kufungia skimu au kituo kwa hadi miaka miwili.
• Makosa mengine yasiyo na adhabu maalum (kifungu 39): kwa mtu binafsi, faini ya TZS 500,000 hadi milioni 5 au kifungo cha miezi 6 hadi miaka 2, au vyote viwili; kwa kampuni au taasisi, faini ya TZS milioni 10 hadi 100.

Chanzo: Sheria ya Bima ya Afya kwa Wote. Kulalamika kuhusu kampuni ya bima, kwa Kiingereza: how to complain. Mwongozo huu kwa Kiingereza: Universal Health Insurance Act.

Vyanzo

1. Universal Health Insurance Act, 2023 — NHIF
2. GN No. 700A of 14 August 2024 — Tangazo la Tarehe ya Kuanza Kutumika kwa Sheria ya Bima ya Afya kwa Wote (vifungu vilivyoachwa: 5, 37, 43, 58–65) — NHIF
3. Universal Health Insurance Regulations, 2024 — NHIF
4. NHIF — Bima ya Afya kwa Wote kuanza na kaya zisizo na uwezo (habari, 23 Januari 2026)
5. NHIF — Bima ya Afya kwa Wote: Serikali yaongeza kasi ya utekelezaji wa awamu ya kwanza (habari, 12 Agosti 2026)
6. NHIF — kipeperushi cha Umoja Afya (Bima ya Vikundi), toleo la Agosti 2026, ukurasa wa 2